Przełom Dunajca w Pieninach: mechanizm formowania skalnych ścian

Przełom antecedentny — czym jest i dlaczego Dunajec jest jego wzorcowym przykładem

Dunajec na odcinku pienińskim — między Sromowcami Wyżnymi a Szczawnicą — przepływa przez jeden z niewielu w Polsce przełomów antecedentnych. Termin ten oznacza, że rzeka zachowała swój pierwotny bieg mimo wypiętrzania się masywu górskiego, który znalazł się na jej drodze. Innymi słowy: skały rosły, ale rzeka ciąła je szybciej, niż góra się unosiła.

Dla porównania — większość polskich rzek wybiera łatwiejszą drogę i omija lub opuszcza obszary aktywnych wypiętrzeń. Dunajec zachował się inaczej. Jego starszy, przedalpejski bieg był już głęboko wcinający, zanim sfałdowanie pienińskiego pasa skałkowego nabrało tempa w paleogenie.

Budowa geologiczna przełomu

Skały budujące ściany przełomu to przede wszystkim wapienie pienińskiego pasa skałkowego — formacja geologicznie odmienna od otaczających fliszowych Karpat Zewnętrznych. Wapienie te są pochodzenia triasowego i jurajskiego, odkładały się w płytkich morzach mezozoicznych na platformie, która dopiero później, w trakcie alpejskiego fałdowania, została wessana w strefę kolizji bloków tektonicznych.

Wyróżnia się kilka serii wapiennych:

• Wapienie triasowe (retyk–lias) — masywne, zrekrystalizowane, tworzące dolne partie ścian
• Wapienie malmskie (jura górna) — bardziej skrzemieniałe, widoczne w środkowych partiach klifów
• Wapienie senońskie — drobnoziarniste, niekiedy mułowcowe, lokalnie z krzemionkowymi rogowcami

Całość jest silnie zaburzona tektonicznie — uskoki i nasunięcia wewnątrz pasa skałkowego powodują, że nie ma tu klasycznej ciągłości warstw. Obserwując ściany z tratwy lub ze szlaku na Sokolicę, można dostrzec wyraźne przerwy tektoniczne: masywy wapienne przesunięte wzajemnie o kilkaset metrów w pionie.

Morfologia doliny — dlaczego ściany są tak strome

Wysokość skalnych ścian przełomu waha się od 200 do ponad 300 metrów nad lustrem wody. Stromość jest wynikiem kilku czynników nakładających się na siebie:

Twardość skały

Wapienie pieniańskie należą do twardszych skał karpackich. Erozja boczna jest tu minimalnie — rzeka wnika w głąb, a nie rozszerza doliny. Rezultatem jest profil skrzynkowy z prawie pionowymi ścianami.

Spękania pionowe

Masyw wapienny jest przecięty systemem pionowych spękań ciosowych, prostopadłych do warstw. Woda deszczowa i mrozowe wietrzenie wnika w spękania, odrywając bloki o regularnych kształtach. Tak powstają pionowe ściany — nie przez bezpośrednią erozję rzeczną, lecz przez grawitacyjne odpadanie bloków wzdłuż gotowych płaszczyzn spękań.

Asymetria doliny

Lewobrzeżna ściana (słowacka) jest generalnie wyższa i bardziej stroma od polskiej. Wynika to z lokalnego przechyłu bloków tektonicznych oraz z ekspozycji — zbocze zachodnie jest bardziej narażone na insolację, co przyspiesza wietrzenie i obryw skał.

Przełom jako archiwum ruchów tektonicznych

Profil poprzeczny doliny Dunajca na odcinku pienińskim nie jest stały — zmienia się z odcinkami ciaśniejszymi i nieco szerszymi. Te zmiany odzwierciedlają lokalne różnice w budowie geologicznej: tam, gdzie rzeka natrafiała na bardziej miękkie skały (margle, łupki), dolina jest szersza; tam gdzie dominują lite wapienie, ściany ściśle podchodzą do koryta.

Analiza teras rzecznych (do 6 poziomów terasy można odczytać w morfologii zboczy nad rzeką) pozwala odtworzyć historię wcinania się rzeki. Każda terasa odpowiada fazie stabilizacji — spowolnienia wcinania, zazwyczaj związanego ze zmianami klimatycznymi w plejstocenie lub z lokalnymi ruchami tektonicznymi.

Zewnętrzne źródła do pogłębionej lektury

Budowa geologiczna pienińskiego pasa skałkowego jest szczegółowo opisana w publikacjach Państwowego Instytutu Geologicznego — PIB. Wyjściowym opracowaniem jest mapa geologiczna w skali 1:50 000, arkusz Szczawnica–Krościenko. Szczegółowe prace dotyczące stratygrafii pieniańskich wapieni opublikowane zostały w Annales Societatis Geologorum Poloniae.

Dane dotyczące morfologii doliny i historii teras rzecznych dostępne są w zasobach Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz w archiwum Pienińskiego Parku Narodowego.